Шымкентте экологиялық ахуалды жақсарту және ауа сапасын бақылауды күшейту мәселелері талқыланды. Қаланың өркендеуі тек жаңа ғимараттар мен жолдардың, өндіріс орындары мен тұрғын үйлердің көбеюімен өлшенбейді. Нағыз жайлы мегаполис – тұрғындарына қауіпсіз орта қалыптастыра алған қала. Ал оның маңызды көрсеткіштерінің бірі – қоршаған ортаның тазалығы мен ауаның сапасы.
Шымкенттің экономикалық әлеуеті артып, өнеркәсіптік өндірісі мен көлік саны көбейген сайын экологиялық мәселелерді жүйелі түрде шешудің маңызы да артып келеді. Осыған байланысты мегаполистегі экологиялық ахуал мен атмосфералық ауаның сапасы қала әкімдігінің тұрақты назарында.
Қала әкімі Ғабит Сыздықбековтің төрағалығымен өткен арнайы кеңесте Шымкенттің экологиялық жағдайы жан-жақты талқыланды. Жиынға аудан әкімдері, басқармалар мен аумақтық департаменттердің басшылары, мемлекеттік органдар мен кәсіпорындардың өкілдері, қоғамдық белсенділер және бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатысты.
Басқосуда атмосфералық ауаның сапасы, өнеркәсіптік кәсіпорындар мен автокөліктердің қоршаған ортаға әсері, экологиялық заңнама талаптарының орындалуы, тұрғындардың шағымдары және ауа сапасын бақылау жүйесін жетілдіру мәселелері қаралды.
Шымкент – еліміздегі ірі өнеркәсіптік орталықтардың бірі. Қалада өндіріс орындары көбейіп, жаңа индустриялық аймақтар қалыптасып келеді. Бұл экономикалық өсімге серпін беріп, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік бергенімен, өндірістің қоршаған ортаға әсерін бақылауды да күшейтуді талап етеді. Шымкент қаласы бойынша Экология департаментінің мәліметінше, бүгінде қалада қоршаған ортаға әсер ету деңгейі бойынша I санатқа жататын 43 кәсіпорын бар. II санаттағы кәсіпорындар саны – 146, III санатта – 477, ал IV санатқа 368 кәсіпорын жатады. Экологиялық ахуалды бағалауда назар аударатын негізгі көрсеткіштердің бірі – атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың көлемі. 2023–2026 жылдар аралығында стационарлық көздерден шығатын шығарындылар көлемі 31,6 мың тоннадан 47,08 мың тоннаға дейін өскен. Мамандар бұл көрсеткіштің артуына өнеркәсіптің дамуы, жаңа өндірістік нысандардың іске қосылуы және қаладағы автокөлік санының көбеюі әсер етіп отырғанын атап өтті.
Бұл – экономикалық даму мен экологиялық қауіпсіздіктің арасындағы тепе-теңдікті сақтаудың қаншалықты маңызды екенін көрсететін нақты көрсеткіш.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев еліміздің тұрақты дамуы мәселелерінде қоршаған ортаны қорғау мен экологиялық қауіпсіздікке ерекше мән беріп келеді. Президенттің тапсырмалары аясында өндіріс орындарының қоршаған ортаға әсерін азайту, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және азаматтардың өмір сүру ортасының сапасын арттыру бағытында жұмыстар жүргізілуде. Бұл талап Шымкент үшін де өзекті. Өйткені өндіріс көлемінің өсуі қоршаған ортаға түсетін салмақтың артуына себеп болмауы тиіс.
Қаланың экологиялық жағдайына әсер ететін тағы бір фактор – автокөлік саны.
Бүгінде Шымкентте 438 мыңнан астам көлік тіркелген. Оның ішінде 152 мыңнан астам жеңіл автокөлік 20 жылдан астам уақыт бойы пайдаланылып келеді. Автокөлік санының артуы қала тұрғындарының мобильділігін арттырғанымен, атмосфераға тарайтын зиянды заттардың көлемін бақылау мәселесін де алдыңғы қатарға шығарады. Осыған байланысты Экология департаменті полиция органдарымен бірлесіп, көліктерден шығатын зиянды заттардың мөлшерін анықтау бойынша рейдтік іс-шаралар жүргізуде. Заң талаптарын бұзған жүргізушілерге қатысты әкімшілік шаралар қабылданады.
Бұл ретте мәселені тек айыппұл салумен шектеу жеткіліксіз. Автокөлік иелерінің экологиялық мәдениетін қалыптастыру, техникалық ақауы бар көліктерді уақытында анықтау, қоғамдық көлікті дамыту және қаладағы көлік ағынын тиімді ұйымдастыру да ауа сапасын жақсартудың маңызды тетіктері болып саналады.
Қоршаған ортаны қорғауда бақылау мен жауапкершіліктің орны ерекше.
Биыл Экология департаменті өнеркәсіптік нысандарға қатысты 37 тексеру жүргізіп, 37 нұсқама берген. Сонымен қатар 64 әкімшілік іс қозғалған. Салынған айыппұлдардың жалпы көлемі 505,921 миллион теңгені құраса, оның 281,1 миллион теңгесі мемлекет кірісіне өндірілген. Ауыр сипаттағы заң бұзушылықтар бойынша материалдар сотқа жолданып, сот шешімімен бірқатар кәсіпорынның қызметі уақытша тоқтатылған.
Бұл көрсеткіштер экологиялық талаптарды сақтамаған кәсіпорындарға жауапкершіліктің күшейіп келе жатқанын аңғартады. Өйткені өндіріс орындарының экономикалық тиімділігі қоғамның денсаулығы мен қоршаған ортаның қауіпсіздігінен жоғары тұрмауы тиіс. Кәсіпорын жұмыс істеп, экономикаға үлес қосумен қатар, табиғатқа келетін зиянды барынша азайтуға міндетті.
Кеңесте тұрғындардың жағымсыз иістерге қатысты шағымдарына да ерекше назар аударылды. Әсіресе кешкі және түнгі уақытта «Оңтүстік», «Ордабасы» индустриялық аймақтарына жақын орналасқан аумақтардан және «Петро Қазақстан Ойл Продактс» ЖШС аумағына қатысты жағымсыз иіс туралы шағымдар айтылған. Мәселенің нақты себебін анықтау үшін Экология департаментінің мамандары Ұлттық сараптама орталығымен бірлесіп, бір ай бойы атмосфералық ауаға өлшеу жүргізді.
Зерттеу барысында жекелеген ластаушы заттардың мөлшері белгіленген нормативтерден асып кеткен фактілер анықталған. Осыған байланысты қала әкімі ауа құрамына жүргізілетін өлшеулерді жалғастыруды, оның ішінде кешкі және түнгі уақыттағы бақылауды күшейтуді тапсырды. Бұл – тұрғындардың шағымына формалды түрде емес, нақты зерттеу мен дерекке сүйене отырып баға берудің қажеттігін көрсетеді.
Экологиялық жағдайды жақсарту үшін ең алдымен нақты әрі объективті дерек қажет.
Қазіргі уақытта Шымкенттегі ауа сапасы «Қазгидромет» РМК-ның алты бақылау бекеті арқылы бақыланады. Оның төртеуінде ауа сынамалары қолмен алынса, екеуі автоматтандырылған режимде жұмыс істейді. Алайда 2025 жылғы мониторинг қорытындысы бойынша қаладағы атмосфералық ауаның ластану деңгейі жоғары деп бағаланған. Мегаполистің халқы мен өнеркәсіптік әлеуетінің өсуін ескере отырып, қолданыстағы бақылау жүйесін кеңейту қажеттілігі туындап отыр. Осыған байланысты қала әкімі «Қазгидромет» РМК-мен бірлесіп автоматтандырылған бақылау бекеттерінің орналасуын қайта қарауды және қосымша бақылау нүктелерін анықтауды тапсырды.
Ең алдымен бақылау бекеттері халық тығыз орналасқан және экологиялық тәуекелі жоғары аумақтарға қойылмақ.
Бұл – ауа сапасын жалпы қала бойынша емес, әр ауданның ерекшелігіне қарай бағалауға мүмкіндік береді. Ал нақты мониторинг нәтижесі экологиялық саясатты дұрыс жоспарлауға жол ашады. Кеңесте индустриялық аймақтардағы экологиялық талаптардың орындалуына бақылауды күшейту мәселесі де қаралды.
Басқарушы компанияларға өз аумағындағы кәсіпорындардың экологиялық талаптарды сақтауына бақылауды күшейтіп, Экология департаментімен тұрақты өзара іс-қимыл жасау тапсырылды. Қазіргі уақытта қаладағы төрт ірі кәсіпорында экологиялық көрсеткіштерді онлайн режимде бақылауға мүмкіндік беретін автоматтандырылған мониторинг жүйесі жұмыс істейді. Бұл – өндіріс орындарының қоршаған ортаға әсерін бақылауда цифрлық технологияларды пайдаланудың нақты мысалы. Сонымен қатар қала әкімінің тапсырмасымен кәсіпорындарды кешенді тексеру үшін арнайы экологиялық комиссия құрылады. Оның құрамына мемлекеттік органдардың өкілдерімен қатар қоғамдық белсенділер мен қала тұрғындары да енгізіледі.
Мұндай тәсіл экологиялық бақылаудың ашықтығын арттырып, қоғамның бұл іске тікелей араласуына мүмкіндік береді. Шымкенттің экономикалық және демографиялық өсімі – қала үшін үлкен мүмкіндік. Бірақ бұл өсім қоршаған ортаға түсетін салмақты арттырмауы тиіс. Сондықтан алдағы кезеңде бірнеше бағыттағы жұмысты қатар жүргізу қажет.
Оның ішінде ауа сапасын бақылау желісін кеңейту, өнеркәсіптік кәсіпорындарға қойылатын талаптардың орындалуын күшейту, санитариялық-қорғау аймақтарын сақтау, автокөліктерден шығатын зиянды заттарды бақылау және тұрғындардың экологиялық мәдениетін арттыру маңызды. Экология мәселесінің ерекшелігі – оның нәтижесі бір күнде көрінбейді. Бүгін қабылданған шешімнің нәтижесі ертеңгі ұрпақтың өмір сапасына әсер етеді. Сондықтан Мемлекет басшысы көтеріп отырған адамға қолайлы орта қалыптастыру, азаматтардың өмір сүру сапасын арттыру және қоршаған ортаны қорғау міндеттері жергілікті деңгейдегі нақты шаралармен бекемделуі тиіс.
Шымкентте бұл бағыттағы жұмыстардың басты өлшемі – қабылданған шешімдердің санында емес, тұрғындардың күнделікті өмірінде сезілетін нәтижеде болуы керек.
Шымкенттің болашағы – өндірісі дамыған ғана емес, ауасы таза, өмір сүруге қолайлы, экологиялық тұрғыдан қауіпсіз мегаполис болуы тиіс.
